Er is een type mens dat zo oud is als de beschaving zelf: de klagende mens. Al bij de Romeinen was hij bekend. De Homo Queritur, de mens klaagt. Niet incidenteel, niet uit acute nood, maar als grondhouding. Over het weer, de overheid, de buren, de jeugd van tegenwoordig en vooral over alles wat anders is dan vroeger, dat wonderlijke verleden dat in de herinnering altijd overzichtelijker, rustiger en beter was.
In Nederland lijkt deze neiging tot klagen opvallend sterk ontwikkeld. Dat is geen losse observatie, maar een breed gedeeld inzicht binnen cultuur- en sociaalwetenschappelijk onderzoek. Internationale vergelijkingen laten een bekende paradox zien die in geluksonderzoek en wellbeing-studies regelmatig wordt benoemd: de high complaining, high satisfaction paradox. Nederland scoort objectief hoog op levenskwaliteit, veiligheid, welvaart en vertrouwen in instituties, terwijl het publieke debat tegelijkertijd wordt gedomineerd door gemopper en onvrede. Het gaat goed, maar het klinkt zelden tevreden.
In internationale analyses en expatbeschrijvingen wordt de Nederlandse cultuur vaak getypeerd als direct, kritisch en weinig hiërarchisch, eigenschappen die wortelen in een lange traditie van burgerzin en (heel veel) overleg. Diezelfde directheid wordt echter ook ervaren als klagerig. Nederlanders zijn snel geneigd te benoemen wat beter kan, zelfs wanneer de omstandigheden gunstig zijn. Klagen geldt daarbij niet als zwakte, maar als betrokkenheid: wie klaagt, voelt zich gerechtigd tot verbetering.
Die houding richt zich volgens mij opvallend vaak op de (lokale) politiek. Gemeenteraden, colleges en individuele bestuurders zijn een geliefd object van onvrede. Besluiten worden al snel als onkunde, onwil of gebrek aan daadkracht geduid, waarbij de complexiteit van afwegingen en wettelijke kaders nauwelijks een rol lijkt te spelen. Lokale politiek is dichtbij, herkenbaar en daarmee gemakkelijk aanspreekbaar en dus ook gemakkelijk ‘beklaagbaar’.
Een recent voorbeeld daarvan in Zoetermeer was zichtbaar waar na winterse neerslag veel klachten klonken over het onvoldoende ijs- en sneeuwvrij maken van wegen, fietspaden en voetpaden. Bewoners uitten hun zorgen luid en onmiddellijk via buurtapps en sociale media. De kritiek was deels begrijpelijk (veiligheid is een publieke verantwoordelijkheid) maar illustreerde ook hoe snel praktische beperkingen, prioritering en uitvoeringskeuzes worden vertaald in verwijten aan ‘de politiek’. Ook door ‘de politiek’ zelf: de LHN sprong gretig in op de onvrede over het Zoetermeerse strooibeleid door het stellen van schriftelijke vragen.
Klagen is op zichzelf niet nieuw en ook niet verwerpelijk. Het hoort bij het mens-zijn. Wie zwijgt over tekortkomingen, accepteert ze impliciet. Klagen kan de eerste stap zijn naar verandering. Het probleem ontstaat waar klagen een doel op zich dreigt te worden. Waar het geen aanzet meer is tot handelen, maar een vervanging daarvan.
De klagende mens van nu eist verandering, maar zelden van zichzelf. Hij wijst schuldigen aan (politici, instituties, ‘het systeem’) en ontziet daarbij vaak zijn eigen rol. Daarmee staat hij naar mijn mening ver af van het klassieke ideaal van burgerschap, waarin vrijheid onlosmakelijk verbonden was met verantwoordelijkheid.
Wat daarbij volgens mij verloren dreigt te gaan, is proportie. Niet elk ongemak is onrecht. Niet elke tegenslag is falen van anderen. In dat licht bezien is de genoemde paradox geen culturele diskwalificatie, maar een analytische observatie: klagen fungeert als spanningsventiel binnen een verder goed functionerende samenleving. Het wordt problematisch wanneer het ventiel blijft openstaan.
Een samenleving heeft kritische burgers nodig, maar geen permanente klagers. Ik vind vanuit liberaal perspectief dat vrijheid geen vrijbrief is om te klagen, maar een oproep tot zelfstandig denken, handelen en verantwoordelijkheid. De tegenhanger van Homo Queritur is dus niet de zwijgende mens, maar de handelende mens: iemand die ziet, weegt, spreekt en vervolgens doet.
Deze column geeft de mening van Rob Duiven weer en niet het standpunt van de (fractie van de) Zoetermeerse VVD
